દોહા-છંદ-ચૌપાઈ


 ગુજરાતી સાહિત્ય એકેડ્મી દ્વારા પ્રાપ્ત થયેલ ગુજરાતી ભાષાની શ્રેષ્ઠ સાહિત્ય કૃતિ નું પ્રથમ પારિતોષિક અને રોકડ ઇનામ વિજેતા ગ્રંથ ..” સૌરાષ્ટ્રનો સાંસ્કૃત્તિક વૈભવ“   માંથી………

છંદોમાં ગેયતા : સુગેયતા પ્રાસ, અનુપ્રાસ, આકાર, ઉકાર, ઈકાર સ્વરો, અનુનાસિક વર્ણો વગેરે વિશેષ આવકારે છે. અક્ષરમેળની અપેક્ષાએ માત્રા મેળમાં પ્રગટતો લય પ્રવાહ સુગેયતાને વિશેષ અનુકૂળ આવે છે. શ્રી આર.સી. મહેતાના જણાવ્યાં પ્રંમાણે : “આપણા દેશીઓના ઢાળોનો વિકાસ માત્રામેળ માંથી થયો છે. સુગેયતા નિયમબધ્ધ લય પ્રવાહની અપેક્ષા રાખે છે.”
                    “લયની ગતિ લીલાઓનો પ્રવાહના ઈતિહાસમાં પહેલા લોકગીત આવે અને તે પછી માત્રામેળ દેશીબંધ આવે. અક્ષરમેળ ને વર્ણમેળ છંદોની લય છટા ઉપર પણ આ પ્રવાહની અસર જોઈ શકાય. લયની નિયમિતતા કાવ્યના અર્થધ્વનિનું પોષણ કરે છે તો કોઈવાર તેના પોતાના ચલનથી એક, વાતાવરણ ઊભું કરી એક નવો જ અર્થધ્વનિ પેદા કરે છે નિયમિત લય આપણાં સંસ્કારોમાં પાયારૂપ હોવાથી આપણા આંતરમન સાથે સંબંધ ધરાવે છે અને આપણે અજ્ઞાતપણે અસર કરે છે. વળી કેટલીક વાર નિયમીત લયોનો લગાતાર પ્રવાહ માદક અસર પણ ઉપજાવે છે અને ચિત્તની સભાનતા ઉપર પોતાનો ઓછાયો પાડે છે. ગેય કાવ્યની લયોમાં કે તેનાં સંગીત પ્રયોજન સમયે લયની સ્વભાવ લીલા પણ કામ કરતી હોય છે.

 વધુ આવતા અંકે……….

 ગુજરાતી સાહિત્ય એકેડ્મી દ્વારા પ્રાપ્ત થયેલ ગુજરાતી ભાષાની શ્રેષ્ઠ સાહિત્ય કૃતિ નું પ્રથમ પારિતોષિક અને રોકડ ઇનામ વિજેતા ગ્રંથ ..” સૌરાષ્ટ્રનો સાંસ્કૃત્તિક વૈભવ“   માંથી………

માત્રા : માત્રાનો પર્યાય કલ, કલા, મત્ત, મતા આદિ છે. ઉચ્ચારણકાળને આધારે માત્રાના હસ્વ દીર્ઘ, સંયુકત, હલન્ત, અર્ધ્ધસમ વગેરે પ્રકાર બને છે. હસ્વ-લઘુ-વર્ણની એક માત્રા અને ગુરુ-દીર્ઘ-ની બે માત્રા ગણવામાં આવે છે.

લઘુ । ઊભી નિશાની છે તથા ગુરુ ડ વક્રચિહ્ન છે.
હસ્વ, ઇ, ઉ, ને આકાર સ્વર લઘુ અક્ષર લેખાય,
જોડાક્ષરથી જો પ્રથમ થડકે તો ગુરુ થાય.
બાકી સ્વર બીજા બધા ગુરુ સંજ્ઞા જ ગણાય,
પણ જાણો લઘુ જો મુખે લઘુ જેવો બોલાય.
જે સ્વર વળી વ્યંજન વિષે, તે પણ ગુરુલઘુ તેમ.
ગુરુની માત્રા બે ગણો, એક જ લઘુની એમ.
વક્ર (ડ) ચિહ્ન ગુરુ વરણનું, લઘુ (।)ની લીટી લખાય,
લઘુ ગુરુ લખિને નવ ગણો, ઉચ્ચારે ઓળખાય.

     માત્રાગણના પર આધરિત છંદ માત્રિક છંદ કહેવાય છે. માત્રિકછંદને જ જાતિ છંદ પણ કહે છે.

વૃત : વર્ણિક છંદ-વર્ણમેળ છંદ : વર્ણિક છંદનું જ એક ક્રમબદ્વ નિયોજિત તેમજ વ્યવસ્થિત રૂપ વર્ણિકવૃત બને છે. વૃત એ સમછન્દને કહેવાય છે, જેમાં ચાર સમાન ચરણ હોય છે અને પ્રત્યેક ચરણમાં  આવનાર વર્ણનો ગુરુ લઘુ ક્રમ નિશ્ર્વિત હોય છે. ગણોના વિધાનથી નિયોજિત હોવાથી તેને ગણબધ્ધ, ગણાત્મક છંદ પણ કહ છે. ટુંકમાં વર્ણિકછંદને વૃત પણ કહે છે.

લઘુ વર્ણના નિયમો : (૧)હસ્વ માત્રાયુક્ત વર્ણ.
                                      (૨) સંયુકતાક્ષર સ્વયં લઘુ  હોય છે.
                                      (૩) ચંદ્રબિંદુયુકત લઘુ વર્ણ છે. 
                                      (૪) હસ્વ રૂપમાં ઉચ્ચારિત વર્ણ.
                                      (૫) હલન્ત વ્યંજન લઘુ છે. લ, લ, લ થી દ, દ, થી બોલાય છે.

ગુરુ વર્ણના નિયમો : દીર્ઘ વર્ણ એટલે ગુરુ વર્ણ છે, જે હસ્વની તુલનામાં બે ગણી માત્રા ધરાવે છે. ગુરુની બે માત્રા છે. માત્રિકછન્દો માત્રા ગણના કરતા સમયે કયા વર્ણને ગુરુ માનવો તે સમ્બન્ધી નિયમો છે.

(૧) પાદાન્તે રહેલ
(૨) હ્સ્વવર્ણ વિકલ્પે ગુરુ
(૩) વિસર્ગયુક્ત
(૪) અનુસ્વરયુકત
(૫) સંયુકતવર્ણ
(૬) જિહવામૂલીય તથા
(૭) ઉપપધ્માનીયરૂપે પ્રયોજિત વર્ણ ગુરુ છે. ખરેખર ઉચ્ચારણ જ કોઈ પણ વર્ણને ગુરુ માનવાનો મુખ્ય આધાર છે. આ ગુરુવર્ણને દા, દા, દા, ગા ગા, ગા દ્વારા સૂચિત કરવામાં આવે છે.

ગણ : વર્ણિકવૃતમાં ગુરુ-લઘુના ક્રમથી વર્ણોની વ્યવ્સ્થા તથા ગણના કરવા માટે ત્રણ ત્રણ વર્ણના સમૂહ બનાવવામાં આવે છે. જેને ગણ કહે છે. ગણની સંખ્યા આઠ છે.

ય, મ, ત, ર, જ, ભ, ન, સ. આમ આઠ ગણ છે.
અહિં ત્રણ વર્ણમાં લઘુ ગુરુનું સ્થાન નિશ્વિત  છે.
ય, મ, ત, ર, જ, સ, ભ, ન આઠ ગણ, અક્ષર ત્રણ, ગણ એક,
કહું તેના આકારને વાંચો રાખી વિવેક.
આદિ, મધ્ય, અવસાન મેં ય ર તા મેં લઘુ હોય.
ભજસા મેં ગુરુ જાનિયે, મ, ન, ગુરુ લઘુ સબ હોય.
સર્વ ગુરુ મ ગણ (ડડડ) ગણ, ભ ગણ (ડ ।।) આદિ ગુરુ ભાખ
       (માતાજી)                                        (ભારત)
જ ગણ મધ્ય ગુરુ (। ડ ।) જાણવો, સ ગણ (।।ડ) અંતગુરુ શાખ
   (જકાત)                         (સમતા)
      સર્વ લઘુ છે ન ગણ (।।।) ગણ, ય ગણ (। ડડ) આદિ લઘુ એમ.    

(નગર)                              (યશોદા)
ર ગણ (ડ।ડ) મધ્ય લઘુ માનવો, ત ગણ (।।ડ) અંત લઘુ તેમ
   (રામજી)                                          (તાકાત)

યગણ તો યશોદા, મગણ તો માતાજી, તગણ તાકાત, ભગણ ભારત, જગણ જકાત, સગણ સમતા, રગણ  રામજી, નગણ નગર ગણો, એમ છે હર એક ઉદાહરણ એહ.

 વધુ આવતા અંકે……….

ગુજરાતી સાહિત્ય એકેડ્મી દ્વારા પ્રાપ્ત થયેલ ગુજરાતી ભાષાની શ્રેષ્ઠ સાહિત્ય કૃતિ નું પ્રથમ પારિતોષિક અને રોકડ ઇનામ વિજેતા ગ્રંથ ..” સૌરાષ્ટ્રનો સાંસ્કૃત્તિક વૈભવ“   માંથી………
સ્વર વર્ગીકરણ :   હસ્વ સ્વર : અ, ઇ, ઉ, ઋ, લૃ,
                                દીર્ઘ સ્વર : આ, ઈ, ઊ, ઋ
                                સંયુક્ત સ્વર : એ, ઓ, ઐ, ઔ.
                                અનુસ્વાર  : અં.
                                વિસર્ગ : અઃ.

વ્યંજન : સ્વર સિવાયના વર્ણ વ્યંજન છે, જે સ્વરની સહાયથી લખાય, બોલાય છે.

વ્યંજન વર્ગીકરણ : વર્ગીય વ્યંજન પચીસ છે. ક થી મ સુધી.
              અંતઃસ્થ વ્યંજન ય, ર, લ, વ.
              ઉષ્મ વ્યંજન શ, ષ, સ, હ.
              સંયુક્ત વ્યંજન ક્ષ (ક્+ષ), ત્ર (ત્+ર), જ્ઞ (જ+ગ)
              હલન્ત વ્યંજન  ફ, મ્, આદિ સ્વરહીન વ્યંજન.
     ઉચ્ચરિત ધવનિ જયારે લેખિતરૂપે પ્રગટે છે ત્યારે તે ધ્વનિ ને વર્ણ કહે છે. સામાન્ય રૂપે કર્ણ દ્વારા સંભળાતા નાદને ધ્વનિ કહે છે. નાદના તાત્ય્ત્વિક ચિરંતન રૂપને અક્ષર અને તેના લેખિત વ્યકત રૂપને વર્ણ સંજ્ઞા આપવામાં આવે છે. છંદ-વ્યવહારમાં પ્રાયઃ અક્ષર અને વર્ણ પર્યાય ગણાય છે.
 
પ્રધાન અંગ : લય : લયની ઉત્પતિ પ્રવાહ અને યતિ વિરામના પારસ્પરિક તેમજ ક્રમિક સંયોગથી થાય છે. લયનું સ્વરૂપ તત્ય્ત્વઃ આવૃતિમૂલક છે. સંગીત અને કવિતામાં લય કાળ-સાપેક્ષ છે. ગાયન, વાદન અને નર્તન સંગીતનાં આ ત્રણે અંગોને પરસ્પર સૂત્રબધ્ધ કરનાર વસ્તુ લય છે. છંદના પ્રત્યેક પાદની યતિ-ગતિ લયયુક્ત માનવામાં આવે છે.

તાલ : લયની જેમ તાલ શબ્દ પણ વર્ણ સાથે સંબંધિત છે. સ્વરની ગતિના વિશિષ્ટ રૂપમાં પરિચય તાલ દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે. સ્વર કરતાં તાલનું સ્થાન ગૌણ માનવામાં આવે છે. સ્વર એ એક અંગ છે તો તાલ ઉપાંગ. તાલ એ એક પ્રકારનું માપ છે. માત્રિક છંદનો લય તાલ આધીન હોય છે. માત્રાઓ પૂર્ણ થવાથી પણ તાલભંગ થાય છે, જેથી લય બગડી જાય છે.

ચરણ (પદ,પાદ) : કોઈ પણ છંદની પ્રધાન યતિ (વિરામ) એ સમાપ્ત થનાર પૂર્ણ પંક્તિને તેનું એક ચરણ કહેવામાં આવે છે. આને પદ-પાદ-કહે છે. પદ એ ચતુષ્પદીનું નામ છે. સામાન્ય રીતે છંદની કલ્પન ચતુષ્પાદની કરવામાં આવે છે. અધિકાંશ છંદ ચાર ચરણ-પદ-પાદ યુક્ત હોય છે. ચરણના આધારે છંદના પ્રમુખ ત્રણ ભેદ બને છે.

૧) સમછંદ : જે છંદમાં બધાં ચરણ સમાન હોય તેને સમછંદ કહે છે

૨) વિષમછંદ : જે છંદમાં બેથી વધુ ચરણ સમાન ન હોય તેને વિષમછંદ કહે છે.

૩) અર્ધ્ધસમછંદ : જે છંદમાં અમુક ચરણ (પ્રથમ તથા તૃતીય) એકસમાન હોય બીજું તથા ચોથું ચરણ સમાન હોય તેને અર્ધ્ધસમછંદ કહે છે.

તૂક : કોઈપણ છંદનાં બે ચરણોને અન્તે જ્યારે અંત્યાનુપ્રાસ આવે છે. ત્યારે તેને તૂક મળી કહેવાય છે. ચરણોના અન્તે હોવાથી તેને તૂકાન્ત પણ કહે છે. તૂકમાં સ્વર અને વ્યંજન બન્નેની સમાનતા અને આંશિક એકતા રહે છે. વસ્તુતઃ તૂકનો વિકાસ લોકભાષાઓની ગેય પરંપરા દ્વારા થયો છે.

યતિ : યતિ એટલે વિચ્છેદક અંગ અથવા વિરામ. પ્રાયઃ છંદના અન્તે વિરામ-રુકાવટ-વિશ્રામની જરૂરિયાત રહે છે. તેને યતિ, વિરામ, વિશ્રામ કહે છે. કવિતા અથવા કથનીમં ક્યાં વિશ્રામ લેવો તે ક્રમને સામાન્ય રીતે વૃત બોલવાની ઢબ પર રહેલ છે. પદને છેડે, મધ્યમાં અંતે વિશ્રામ લેવામાં આવે છે.

ગતિ : પ્રત્યેક છંદમાં માત્રા અથવા વર્ણની નિશ્વિત સંખ્યા અને તેના ક્રમનો  નિર્વાહ કરવાથી તેનો પ્રવાહ  વધે છે.  તેને ગતિ કહે છે. તેને લય કહી શકાય છે.

વધુ આવતાં અંકે………

ગુજરાતી સાહિત્ય એકેડ્મી દ્વારા પ્રાપ્ત થયેલ ગુજરાતી ભાષાની શ્રેષ્ઠ સાહિત્ય કૃતિ નું પ્રથમ પારિતોષિક અને રોકડ ઇનામ વિજેતા ગ્રંથ ..” સૌરાષ્ટ્રનો સાંસ્કૃત્તિક વૈભવ“     ( ડો. કલાભાઈ પિંગળશીભાઈ ગઢવી સ્મૃતિગ્રંથનું, લક્ષ્મણભાઈ પિંગળશીભાઈ ગઢવી રચીત પુસ્તક ) માંથી……….

વ્યાખ્યા : આહલાદક, વર્ણો તથા માત્રાઓની નિશ્વિત સંખ્યા તેમજ યતિ, ગતિ આદિ અંગોની ચોકકસ વિધાનયુક્ત પદ રચનાને છંદ કહેવામા આવે છે.

       છંદ રચના મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારની છે. માત્રામેળ, ગણમેળ અને અક્ષરમેળ. માત્ર માત્રાના નિયમ ઉપરથી જે કાવ્યરચના થાય તેને માત્રવૃતો અથવા માત્રમેળ છંદો, ગણના નિયમ ઉપરથી જે કાવ્યોની રચના થાય તે ગણમેળ છંદો અને અક્ષરનાં નિયમ ઉપરથી જે કાવ્યોની રચના થાય છે તેને અક્ષરમેળવૃતો અથવા અક્ષરમેળ છંદો કહેવાય છે. લય, તાલ, ચરણ યતિ, ગતિ, માત્રા, ગણ, અક્ષર, વૃત એ બધાં છંદોના પ્રધાન અંગો છે.
       કવિશ્રી પિંગળશીભાઈ ગઢવી દ્વારા છંદદર્શન ગ્રંથમાં છંદનાં મૂળભૂત અંગ અને પ્રધાન અંગોની ચર્ચા કરવામાં  આવી છે. એ અત્રે ઉલ્લેખનીય છે.

છંદનાં મૂળભૂત અંગ : છંદશાસ્ત્રરૂપી સમુદ્ર તરી ન શકાય તેવો ગહન છે તેમા જેમ જેમ વધારે ને વધારે ઊંડા ઊતરતા જઈએ તેમ તેમ તેમાંથી અમુલ્ય રત્નોની પ્રાપ્તિ થાય છે.
      પિંગલ એટલે વર્ણ-અક્ષર-ના ગુરુ લઘુનું વ્યાખ્યાન જેમાં છે તે શાસ્ત્ર-ભાષાનું ખરું સૌંદર્ય કવિતામાં જોવામાં આવે છે. જયાં સુધી છંદોજ્ઞાન યથાવિધિ ન થાય ત્યાં સુધી ભાષાજ્ઞાન અધૂરું રહે છે. છંદરચના ધ્વનિ અથવા લય પર આધરિત છે. ભાષામાં ધ્વનિના બે પ્રકાર બને છે. ધ્વનિને વર્ણ પણ કહે છે
વર્ણના બે પ્રકાર : એક સ્વરવર્ણ (ધ્વનિ) તથા બીજા વ્યંજનવર્ણ (ધ્વનિ).
      સ્વરનાં મૂળ બે સ્વરૂપ છે, જેમા ઉચ્ચારણની માત્રાને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે : (૧) હસ્વ સ્વર તથા (૨) દીર્ઘ સ્વર.

             હસ્વ ઇ ઉ ને આકાર સ્વર લઘુ અક્ષર લેખાય,
             જોડાક્ષરથી જો પ્રથમ થડકે તો ગુરુ થાય.

વધુ આવતા અંકે…….