June 21, 2008
પ્રિય મિત્રો ,
ખુશાલી સાથે જણાવાનુ કે ગુજરાતી સમાચાર પત્ર “ગાંધીનગર સમાચાર”માં આવતી ધબકાર કોલમાં મારો બ્લોગ સાજણ તારા સંભારણાને સ્થાન આપવા બદલ હું ધબકાર પરિવારનો આભારી છું.
June 18, 2008
વડલો કહે મારી વનરાયું સળગી
Posted by kapildave under Dula Bhaya Kag, દુલા ભાયા કાગ, મારી મનગમતી કવિતા[2] Comments
વડલો કહે મારી વનરાયું સળગી ને,
છોડી દીયો ને જૂનાં માળા,
ઊડી જાઓ પંખી પાખ્યું વાળા હોજી..
આભે ચડીયાં સેન અગનનાં ધસીયા અમ દશઢાળાજી,
આ ઘડીયે ચડી ચોટ અમોને, ઝડપી લેશે જ્વાળા,
ઊડી જાઓ પંખી પાખ્યું વાળા હોજી..
બોલ તમારાં હૈયે બેઠાં, રૂડાં ને રસવાળાજી,
કો’ક દિ આવીને ટહુકી જાજો, મારી રાખ ઉપર રૂપાળાં,
ઊડી જાઓ પંખી પાખ્યું વાળા હો જી..
પ્રેમી પંખીડા પાછાં નહીં રે મળીએ, વન મારે વિગ્તાળાજી,
પડદાં આડા મોતનાં પડીયા, તે પર જડીયાં તાળા,
ઊડી જાઓ પંખી પાખ્યું વાળા હો જી..
આશરે તમારે ઈંડાં ઉછેર્યાં, ફળ ખાધાં રસવાળાજી,
મરવા વખતે સાથ છોડી દે તો મોઢાં થાયે મશવાળા,
ઊડી જાઓ પંખી પાખ્યું વાળા હો જી..
ભેળાં મરશું, ભેળાં જનમશું, માથે કરશું માળાજી,
‘કાગ’ કે આપણે ભેળાં બળીશું, ભેળાં ભરીશું ઉચાળા,
ઊડી જાઓ પંખી પાખ્યું વાળા હો જી..
-કવિ શ્રી દુલા ભાયા કાગ
આ ગીત સાંભળવા માટે જુવો રણકાર
June 18, 2008
પગ તમે ધોવા દ્યો રઘુરાયજી…
Posted by kapildave under Dula Bhaya Kag, દુલા ભાયા કાગ, મારી મનગમતી કવિતા1 Comment
‘પગ તમે ધોવા દ્યો રઘુરાયજી…
પ્રભુ મને શક પડ્યો મનમાંય, પગ મને ધોવા દ્યો’ – ટેક
રામ લખમણ જાનકી એ, તીર ગંગાને જાય જી (૨);
નાવ માંગી નીર તરવા (૨),
ગુહ બોલ્યો ગમ ખાઈ. પગ મને. ૧
’રજ તમારી કામણગારી, નાવ નારી થઈ જાય જી (૨);
તો અમારી રંક-જન ની (૨),
આજીવિકા ટળી જાય, પગ મને. ૨
જોઈ ચતુરતા ભીલ જનની, જાનકી મુસકાય જી (૨)
’અભણ કેવું યાદ રાખે (૨),
ભણેલ ભૂલી જાય !, પગ મને. ૩
’આ જગતમાં દીનદયાળુ ! ગરજ-કેવી ગણાય જી; (૨)
ઊભા રાખી આપને પછી (૨),
પગ પખાળી જાય.’ પગ મને. ૪
નાવડીમાં બાવડી ઝાલી, રામની ભીલરાય જી(૨);
પાર ઊતરી પૂછીયું ‘તમે (૨),
શું લેશો ઉતરાઈ.’ પગ મને. ૫
’નાયીની કદી નાયી લ્યે નઈ, આપણે ધંધાભાઈ જી (૨);
’કાગ’ લ્યે નહિ ખારવાની (૨),
ખારવો ઉતરાઈ.’ પગ મને. ૬
-કવિ શ્રી દુલા ભાયા કાગ
May 19, 2008
ચારણ કન્યા
Posted by kapildave under Zaverchand Meghani, ઝવેરચંદ મેઘાણી, મારી મનગમતી કવિતા[2] Comments
સાવજ ગરજે !
વનરાવનનો રાજા ગરજે
ગીરકાંઠાનો કેસરી ગરજે
ઐરાવતકુળનો અરિ ગરજે
કડ્યપાતળિયો જોધ્ધો ગરજે
મોં ફાડી માતેલો ગરજે
જાણે કો જોગંદર ગરજે
નાનો એવો સમદર ગરજે !
ક્યાં ક્યાં ગરજે?
બાવળનાં જાળાંમાં ગરજે
ડુંગરના ગાળામાં ગરજે
કણબીના ખેતરમાં ગરજે
ગામ તણા પાદરમાં ગરજે
નદીઓની ભેખડમાં ગરજે
ગિરિઓની ગોહરમાં ગરજે
ઊગમણો આથમણો ગરજે
ઓરો ને આઘેરો ગરજે
થર થર કાંપે !
વાડામાંવાછડલાં કાંપે
કૂબામાં બાળકડાં કાંપે
મધરાતે પંખીડાં કાંપે
ઝાડ તણાં પાંદડલાં કાંપે
પહાડોના પથ્થર પણ કાંપે
સરિતાઓનાં જળ પણ કાંપે
સૂતાં ને જાગંતાં કાંપે
જડ ને ચેતન સૌએ કાંપે
આંખ ઝબૂકે !
કેવી એની આંખ ઝબૂકે !
વાદળમાંથી વીજ ઝબૂકે
જોટે ઊગી બીજ ઝબૂકે
જાણે બે આંગાર ઝબૂકે
હીરાના શણગાર ઝબૂકે
જોગંદરની ઝાળ ઝબૂકે
વીર તણી ઝંઝાળ ઝબૂકે
ટમટમતી બે જ્યોત ઝબૂકે
સામે ઊભું મોત ઝબૂકે
જડબાં ફાડે !
ડુંગર જાણે ડાચાં ફાડે !
જોગી જાણે ગુફા ઉઘાડે !
જમરાજાનું દ્વાર ઉઘાડે !
પૃથ્વીનું પાતાળ ઉઘાડે !
બરછી સરખા દાંત બતાવે
લસ !લસ ! કરતી જીભ ઝુલાવે.
બહાદુર ઊઠે !
બડકંદાર બિરાદર ઊઠે
ફરસી લેતો ચારણ ઊઠે
ખડ્ગ ખેંચતો આહીર ઊઠે
બરછી ભાલે કાઠી ઊઠે
ઘર ઘરમાંથી માટી ઊઠે
ગોબો હાથ રબારી ઊઠે
સોટો લઇ ઘરનારી ઊઠે
ગાય તણા રખવાળો ઊઠે
દૂધમલા ગોવાળો ઊઠે
મૂછે વળ દેનારા ઊઠે
ખોંખારો ખાનારા ઊઠે
માનું દૂધ પીનારા ઊઠે
જાણે આભ મિનારા ઊઠે
ઊભો રે’જે !
ત્રાડ પડી કે ઊભો રે’જે !
ગીરના કુત્તા ઊભો રે’જે !
કાયર દુત્તા ઊભો રે’જે !
પેટભરા ! તું ઊભો રે’જે !
ભૂખમરા !તું ઊભો રે’જે !
ચોર-લૂંટારા ઊભો રે’જે
ગા-ગોઝારા ઊભો રે’જે !
ચારણ-કન્યા !
ચૌદ વરસની ચારણ-કન્યા
ચૂંદડિયાળી ચારણ-કન્યા
શ્વેતસુંવાળી ચારણ-કન્યા
બાળી ભોળી ચારણ-કન્યા
લાલ હીંગોળી ચારણ-કન્યા
ઝાડ ચડંતી ચારણ-કન્યા
પહાડ ઘુમંતી ચારણ-કન્યા
જોબનવંતી ચારણ-કન્યા
આગ-ઝરંતી ચારણ-કન્યા
નેસ-નિવાસી ચારણ-કન્યા
જગદમ્બા-શી ચારણ-કન્યા
ડાંગ ઊઠાવે ચારણ-કન્યા
ત્રાડ ગજાવે ચારણ-કન્યા
હાથ હિલોળી ચારણ-કન્યા
પાછળ દોડી ચારણ-કન્યા
ભયથી ભાગ્યો !
સિંહણ, તારો ભડવીર ભાગ્યો
રણમેલીને કાયર ભાગ્યો
ડુંગરનો રમનારો ભાગ્યો
હાથીનો હણનારો ભાગ્યો
જોગીનાથ જટાળો ભાગ્યો
મોટો વીર મુછાળો ભાગ્યો
નર થઇ તું નારીથી ભાગ્યો
નાનકડી છોડીથી ભાગ્યો !
–ઝવેરચંદ મેઘાણી
April 2, 2008
રંગોળીની કળા પરંપરાગત હોય છે. જે માતા સરસ મનમોહક રંગોળી આલેખે છે તે તેની પુત્રી શીખે છે. આ સંસ્કાર વારસો પેઢી દર પેઢીને મળતો રહે છે. ચિત્રકળાનું જ્ઞાન ન હોય તો તેવી વ્યક્તિ પણ ઉત્તમ પ્રકારની રંગોળી આલેખી શકે છે. વ્યવસ્થિત અને કલાત્મક રંગોળીનાં આલેખન માટે કેટલીક બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી જરૂરી છે.
સૌ પ્રથમ ઘર આંગણામાં કે નિશ્વિત જગ્યામાં ગેરુ છાણ કે મટોડીથી ચોકકસ માપનું લીંપણ કરી લેવું ત્યારબાદ કેવા પ્રકારની કેવી આકૃતિની રંગોળી બનાવવાની તે નક્કી કરી લેવું જોઈએ. ચોકકસ માપનાં ચોખઠાં અથવા ડ્રોંઈંગપેપર પર ચોખઠાં બનાવી તેનાં ચારે ખૂણે કાણાં પાડી જમીન ઉપર રાખી તેનાં પર સફેદ ચિરોડીનો છંટકાવ કરી ચોરસનાં ચારે ટપકાંની છાપ ઉપસી આવશે. આકૃતિ દોરાઈ ગયા બાદ રંગોની સૂઝ પ્રમાણે રંગોની પસંદગી કરી ચોકસાઈપૂર્વક કામગરી હાથ ધરવી જોઈએ. રંગ પૂરતી વખતે ક્યાંય ઢગલી કે ક્યાંય ખાડા ન થાય, તેની સપાટી જળવાઈ રહે તેની ખાસ કાળજી રાખવી જોઈએ. આકારો, વળાંકો, ડાબી-જમણી બાજુનાં આકારોની ઊંચાઈ અને પહોળાઈ ખાચા ખૂચીવાળા કે તૂટક ન દોરતાં સુરેખ અને આકર્ષક રીતે સુશોભિત આકારો ધ્યાનથી, કાળજીપૂર્વક, સફાઈદાર, ગતિશીલ દોરવાં તેમજ વચ્ચે એકસરખી જગ્યા રાખવી જોઈએ. એકી વખતે એક સરખો મરોડ આપવો જોઈએ. ભૂમિતિનો વિષય રેખાનાં માપ અને સંભાળપૂર્વક દોરવાથી આકારો અને માપનો સ્પષ્ટ, સાચો ને યોગ્ય ખ્યાલ આવી શકે છે.
ભાતચિત્રમાં માપ પ્રમાણે મધ્યમાં સ્વચ્છ ચિત્ર દોરવું. રેખાઓ સુંદર અને વિષયને અનુરૂપ નૈસર્ગિક કે અલંકારિક આકારો દોરવામાં રંગોની પસંદગી અને સમતુલા જળવવી જોઈએ.
પદાર્થચિત્રમાં ચિત્રનું બરીકાઈથી નિરીક્ષણ કરી આકારોને એકબીજા સાથે સરખાવી લંબાઈ, પહોળાઈ નક્કી કરી, પદાર્થોનાં સમૂહને ધ્યાનમાં લઈ શરૂઆતમાં થોડાં આછા રેખાંકનોથી વસ્તુનાં માપ આકાર અને સ્થાન નક્કી કરવા. રેખાંકન ડાબેથી જમણીબાજુ ઉપરથી નીચે તરફ દોરવા જોઈએ.
ફ્રી હેન્ડ ડ્રોંઈગમાં ચિત્ર નાનું કે મોટું ન દોરાય પરંતુ ચોકઠાંનાં પ્રમાણમાં દોરાય તેનું ખાસ ધ્યાન રાખવું જોઈએ. ચિત્ર સરખે ભાગે વહેંચાયેલું હોય તો પ્રથમ મધ્યરેખાથી શરૂ કરી ડાબી બાજુથી દોરવું. ચિત્રની મુખ્ય રેખાઓ આઉટ-લાઈન દોરાઈ ગયા પછી બધાં આકારો, વળાંકોનું કાળજીપૂર્વક નિરીક્ષણ કરવું જોઈએ. ડાબી-જમણી બાજુનાં આકારોની ઊચાઈ અને પહોળાઈનું ખાસ ધ્યાન રાખવું જોઈએ.
પ્રકૃતિચિત્રમાં પહેલાં ડાળીની આઉટ લાઈન દોરી અન્ય નસો તથા ફુલની વિગતો બારીકાઈથી કાળજીપૂર્વક દોરવા, રંગપૂરતી વખતે છાયા-પ્રકાશને ધ્યાનમાં લઈ રંગ પૂરવા, જળરંગો વડે ચિત્ર પૂર્ણ કરીને બાજુની જગ્યામાં સુરેખ અને આકર્ષક રીતે સુશોભિત આકારો બનાવવા. ઝીણી ઝીણી ડીઝાઈનો માટે રંગોનું સંયોજન શ્રમસાધ્ય છે. રંગોળી ભભકાદાર બનાવવા ઉઠાવદાર રંગો વધુ પ્રમાણમાં વાપરવા જોઈએ.
સ્મૃતિચિત્રોમાં વસ્તુ, વ્યક્તિ કે વિષયનું ઊંડુ અવલોકન જ નહીં પરંતુ તલસ્પર્શી અભ્યાસ પણ ખૂબજ જરૂરી બને છે.
ભૌમિતિક આકૃતિઓ ચોક્કસ માપ લઈ બનાવવી, તેમાં રંગોની પસંદગી યોગ્ય કરવાથી, રંગોળી કલાત્મકરીતે દીપી ઊઠશે. રંગોળીમાં જો કાળો રંગ પૂરવાનો આવતો હોય તો તે સૌ પ્રથમ પહેલાં ચમચા વડે પૂરી લેવો જોઈએ, ત્યારબાદ બીજા રંગો પૂરવા જોઈએ. જેથી કાળાં રંગની છાંટની અસર બીજા રંગો પર ન પડી શકે. જે રંગો ચીકણાં હોય તો તેને મિશ્રણથી કરકરો કરવાથી ચપટી વડે રંગ સારી રીતે પૂરી શકાય તેવો બની શકે છે.
પાણીની ઉપર રંગોળી આલેખન માટે સ્વચ્છ વાસણમાં પાણી ભરી પાણીને સ્થિર બનાવી, તેનાં પર કોલસાની ભૂકી, શંખજીરૂં કે લાકડાંનાં છોલનો છંટકાવ કરી સપાટી બાંધી, શંખજીરાનાં રંગથી આકૃતિ આલેખી શકાય છે.
પાણીની અંદર રંગોળીનાં આલેખન માટે સ્વચ્છ વાસણની સપાટી પર પહેલાં ઘી લગાડી તેનાં પર રંગોળી બનાવી તેને સહેજ ગરમ કરીતે વાસણ ઠંડુ પડી જાય એટલે તેમાં ધીમેથી પાણી રેડી પાણી સ્થિર થયા બાદ નિરીક્ષણ કરવું જોઈએ.
વધુ આવતા અંકે………
March 17, 2008
યાદ નથી પણ જરુર એમ જ હશે,,,હું
સુતી હોઉં અને તાંરો હાથ માથે ફરતો હશે,,,
યાદ નથી પણ જરુર એમ જ હશે,,,
હું રોવું અને તારું મન રોતું હશે,,,
યાદ નથી પણ જરુર એમ જ હશે,,,
હું રમતી હોઉં અને તું મને નીરખતી હશે,,,
યાદ નથી પણ જરુર એમ જ હશે,,,
ઘા મારો હોય અને દર્દ તને થયું હશે,,,
યાદ નથી પણ જરુર એમ જ હશે,,,
હસતી હું હોઉં અને સુખ તને મળતું હશે,,,
યાદ નથી પણ જરુર એમ જ હશે,,,
કોળીયો હું ખાંઉ અને પેટ તારું ભરાતું હશે,,,
યાદ નથી પણ જરુર એમ જ હશે,,,
દૂર હું હોઉં તારાથી અને મારી છબી તારા માં જ હશે,,,,,
મારી માં , મારી માં , મારી માં …….
લી.,
રાધે-ક્રિશ્ના,,,,,,,
February 16, 2008
લઈ એક દીવાસળી ની આગ
સુરજ સામે લડવા ચાલી
લઈ એક પાણીનું ટીપું
સમુદરને ભીંજવવા ચાલી
લઈ ઉછીની પોપટની પાખોં
આકાશને માપવા ચાલી
લઈ થોડો હવાનો સાથ
વંટોળીયાને હરાવવા ચાલી
……..છે હોશ…..મને
હું..તો…………બસ
લઈ એક પ્રેમનો સથવારો
આ જગત ને પામવા ચાલી
–ધર્મિષ્ઠા દવે
February 16, 2008
મારું કાળજુ કંપે ને તન ડોલે
મારું દલડુ રુવે ને મન હસે
મારી નજર ફરે ત્યાં તુજ દિસે
એવા સાજણ તારા સંભારણા
મારી પાંપણે આંસુ બની વહેતા
મારા કંઠનુ ઘરેણૂં બની ગહેતા
મારા દિલમાં ધબકાર બની ધબકતા
એવા સાજણ તારા સંભારણા
મારી આંખમાં સ્વપ્ન થકી આવેલા
મારા મનના મોર બની નાચેલા
‘કપિલ’ને કાળજે છબી બની કંડારાયેલા
એવા સાજણ તારા સંભારણા
–કપિલ દવે
January 16, 2008
રંગોલીનો
ઉદભવ અને વિકાસ : પ્રચીન સમયથી રંગોળી અશુભ નિવારક મનાય હોવાથી ભારતીય સંસ્કૃતીમાં પ્રાચીન સભ્યતાની શોભનકલામાં યજ્ઞભૂમિમાં ગાર લીપી ચોકડી પાડી તેનાં પર રંગવલ્લરી ચિતરીને સ્ત્રીઓ યજ્ઞમંડપ શણગારતી.ધરતીના પૂજન અર્ચન અને કૃતજ્ઞતા માટે રંગોળીનું ધર્મિક, સામાજિક અને કલાક્ષત્રે મહત્વનું સ્થાન ગણાય છે. જે સમાજજીવનમાં પ્રત્યેક સ્તરે એ વ્યાપેલ છે. સૂર્યોદય થયાં પહેલાં પ્રભાતનાં પ્રથમ પહોરે નારીવૃંદ ઘરનાં આંગણામાં કે ઉંબરામાં, તુલશીકયારે માતાજીનાં સ્થાનકે, યજ્ઞવેદી પાસે, મહેમાનોની જમવાની પંક્તિ બેસે ત્યાં પરંપરાગત રીતે ધરતીમાંથી પ્રાપ્ત થતાં રંગો જેવા કે સફેદ ખડી, ચુનો, કંકુ, ગુલાલ, હળદર, ચોખાં, વિવિધરંગનાં ધાન્ય અને કઠોળ, વિવિધરંગી પૂષ્પો વગેરે લઈ રંગોળીની રંગલીલાને સાકાર કરવામાં આવતી. આ આકૃતિઓને આંગળીઓથી જ આલેખન કરવામાં આવતું. આ રંગોળીમાં સરળ અને સહજ આકારો રચી રોજિદાં કાર્યોનો પ્રારંભ કરવાની પ્રથા હતી. ધાર્મિક ઉત્સવો, પર્વો અને માંગલિક પ્રસંગોની સિધ્ધિ રંગોળીની સુંદરતા પર આધારિત હતી. તે સમયે રંગોળીમાં સ્વસ્તિક, સૂર્ય, ચંદ્ર, શંખ, મત્સ્ય, પદમ વગેરે દેવોનાં પ્રતિકોને સ્થાન આપવામાં આવતું. એથીજ સાધૂ, સંન્યાસીઓ દેવીપ્રતિકો અને શુભકામનાઓથી અંકિત રંગોળીવાળા આંગણેથી ભિક્ષા લેવાનું પસંદ કરતા હતા.
રંગોળી આલેખનનો પ્રારંભ ઈ.સ. પૂર્વે ૨૦૦૦ એટલે કે ૪૦૦૦ વર્ષ પહેલાં થયો હોવાની એક માન્યતા છે. રંગોળી વિષેનાં વિષેનાં ઉલ્લેખો હિન્દુઓનાં પૌરાણિકશાસ્ત્રોમાં, ક્રિયાકાંડની વિધિમાં, વાસ્તુશાસ્ત્ર, મહાપંથનાં પાટોમાં, પાટની આકૃતિમાં, શાકતપંથની તંત્ર-યંત્રની આકૃતિઓમાં, યજ્ઞયાગાદિમાં જોવા મળે છે. એ ઉપરાંત કામસૂત્રમાં વાત્સ્યાયને ‘આલેખ્યમ’ તરીકે; ઈ.સ. ત્રીજા શતકમાં ધાન્યની રંગોળીની રચનાનો, સાતમાં શતકમાં વારાંગચરિતમાં પંચરગી ચૂર્ણધાન્ય ને પુષ્પોની રંગોળીનો, અગિયારમાં શતકમાં વાદીભસિંહના ‘ગધચિંતામણી’માં ભોજન સમારંભમાં ‘મંગલચૂર્ણરેખા’નો, હેમચંદ્રાચાર્યશ્રીએ ‘દેશીનામમાલા’માં ચોખાનાં આટાની રંગોળીનો, બારમાં શતકમાં માનસોલ્લાસમાં ‘ધુલિચિત્ર’નો, શ્રીકુમારના ‘શિલ્પરન’માં ‘ક્ષણિકચિત્ર’નો તેમજ ભાસ્કર ભટ્ટનાં શિશુપાલવધ કાવ્યમાં વિવિધ પ્રકારની રંગોળી રચનાનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે.
પ્રાચિનકાળમાં રંગોળીની અનેકવિધિ-આકૃતિઓમાં એક યા બીજી રીતે શુભસાંકેતો જ આલેખવામાં આવતા. આથી ધર્મ અને શુભકામનાનાં પ્રતિકોની આકૃતિવાળી રંગોળી પ્રાચીન આધ પ્રકારોમાં ગણાય છે. આંગળીઓની ચપટીમાં રંગચૂર્ણ લઈ બીજો કોઈ જ આધાર લીધા વિના ગાય, નાગ ને મંડલોની, શોભનોની રંગાકૃતિની રંગોળી પ્રથમ પ્રકારની ગણાય છે. સમયનાં વહેણ સાથે રંગોળીમાં પરિવર્તન થવા લાગ્યું. ઈસ્વીસનની ૩જી સદીમાં ઘઉં, ચોખા અને મગ, અડદ જેવાં વિવિધ ધાન્ય અને કઠોળનો રંગોળીમાં ઉપયોગ થવા લાગ્યો, ત્યારબાદ વિવિધ પંચરંગી ચૂર્ણધાન્ય સાથે રંગબેરંગી વિવિધ પુષ્પોની શોભનવાળી રંગોળી અસ્તિત્વમાં આવી. એ પછી માગલિક પ્રસંગો અને ભોજન સંમારંભમાં રંગોળીએ શોભામાં અભિવૃધ્ધિ કરવા લાગી. રાજપુતયુગ, સુલતાનયુગ અને મોગલયુગનાં સાંસ્કૃતિક પ્રવાહે રંગોળીની શોભનકલામાં ફુલ, પાન, વૃક્ષ, વેલિઓ, કમળફુલ, મોર, પોપટ, માતાજી, દેવિઓ, દેવોનાં પગલાં, અશ્વ, હાથી વગેરેના રેખાંકનોને સ્થાન અપાવ્યું. રાજસ્થાન, દિલ્હી અને આગ્રામાં રંગોળીની આકૃતિમાં ગાલીચાનું આકર્ષણ વધ્યું. આ રીતે રંગોળીએ સ્થાનભેદે કેટલીક લાક્ષણિકતાઓ પણ અપનાવી. રંગોળીમાં યુગપરિવર્તન સાથે માનવસૂઝ અને સધનોનો વિકાસ થતાં ટપકાંને આધારે ભૌમિતિક આકૃતિઓની રંગોળી શોભનનો વિકાસ થયો. તેમા ભાતચિત્ર (DESIGN), પદાર્થચિત્ર (OBJECT DRAWING), મુક્ત-હસ્તચિત્ર (FREE HAND DRAWING), પ્રકૃતિચિત્ર (NATURE DRAWING). નો સમાવેશ થયો. તેમજ પાણીની ઉપર રંગોળી અને પાણીની અંદર રંગોળી રચવામાં સફળતા મળી. આ રીતે આજે તો રંગોળી ભૌમિતિક ભાતોની સાથે પ્રતિકો અને મનોહર ચિત્રોની રંગપૂરણીની ભૂમિચિત્રોની કલાકૃતિઓ બની રહી છે.
સૌરાષ્ટ્ર, ગુજરાતની લોકનારીઓ હૈયાં ઉકલતથી જે સૂઝે તેવી લોકકલાની આકૃતિઓ દોરે છે. લૌકિક પરંપરાગત ઘરનાં આંગણામાં ઓસરીમાં ગાર કરી તેની ઉપર ધોળી ખડી અને રાતા ગેરૂથી તેમાં સરળ અને સહજ આકારો, પ્રકારો અને આલેખનો કરે છે. આ આકારોમાં પ્રકૃતિનાં રંગો પૂરે છે. માંગલિક પ્રસંગોએ લક્ષ્મીજીનાં પગલાં, સ્વસ્તિક, કળશ, હાથી, મોર કે પોપટ જેવાં પ્રતિકો રંગોળીથી પ્રયોજે છે. રંગોળીનું વર્તુળ ગ્રહોનું ભ્રમણમાર્ગોનું પ્રતિક ગણાય છે. ચોરસ આકારની રંગોળી યજ્ઞકુંડનું પ્રતિક માનવામં આવે છે. ચાર સરખાં ખુણાવાળી રંગોળી ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી મનાય છે. રંગોળી આલેખતી વખતે રેખાનું તૂટવું અશુભ મનાય છે. રંગોળીને અશુભ નજર ન લાગી જાય તે માટે તેમાં ક્યાંય પણ ખુલ્લી જગ્યા રાખવામાં આવતી નથી. એવી પ્રબળ લોકમાન્યતા છે.
વધુ આવતાં અંકે…………
January 6, 2008
દરિયાના બેટમાં રે’તી
પ્રભુજીનું નામ લે’તી
હું દરિયાની માછલી!
હાં રે મને બારણે કઢવી નો’તી,
હું દરિયાની માછલી!
જળની સાથે અમારે જનમ કેરી પ્રીતડી,
મરજો પ્રીત્યોના તોડનારા,
હું દરિયાની માછલી! -દરિયાના…
દરિયાનાં નીર મને પાતાળે ગોતશે,
આભ લગી મારશે ઉછાળા,
હું દરિયાની માછલી! -દરિયાના…
તારલાનાં તેજ ઊગી ઊગી આથમશે,
ચંદ્ર કેને પાશે અજવાળાં?
હું દરિયાની માછલી! -દરિયાના…
છીપલીની છાતીઓથી કોણ હવે ઝીલશે,
મોં ઊઘાડી મોતીડાં રૂપાળાં?
હું દરિયાની માછલી! -દરિયાના…
દરિયાના દેશથી વિછોડી,
દુનિયાસું શીદ જોડી !
હું દરિયાની માછલી!
-ઝવેરચંદ મેઘાણી
kapildave
